Informatie & Tips

Lymfoedeem:

Wat is lymfe?
Vocht uit de weefsels dat is opgenomen in lymfevaten noemt men lymfe. Lymfebanen zijn in het hele lichaam in een netwerk aanwezig, net als bloedvaten.

In de lymfe worden stoffen opgenomen die uit de weefsels weg moeten:
• overtollige proteïnen (eiwitten), afgezet door het bloed;
• water afgezet door het bloed;
• sommige substanties, aangemaakt door de weefsels zelf;
• hormonen;
• vreemde substanties die de weefsels zijn binnengedrongen, bijvoorbeeld kwaadaardige cellen.
Op haar tocht door het lymfevatenstelsel wordt de lymfe gefilterd in de lymfeknopen. De taak van de lymfeknopen is lichaamsvreemde stoffen (zoals bacteriën) uit de lymfe te halen en eventueel noodzakelijke acties van het immuunsysteem op te starten.
Uiteindelijk mondt het lymfevatenstelsel uit in het bloed (hoog in de borstholte). Dit betekent dat de door de lymfeknopen gereinigde lymfe uiteindelijk weer door het bloed wordt opgenomen.

Lymfoedeem aan de arm
Na een operatie voor borstkanker, waarbij de lymfeklieren uit de oksel verwijderd zijn, bestaat een risico op lymfeoedeem. De kans op lymfeoedeem wordt groter als de oksel bestraald is. Dit omdat de natuurlijke aan- en afvoer van lymfevocht dan is verstoord.
Lymfeoedeem kan jaren na de operatie nog ontstaan. Daarom blijft het van belang aandacht te besteden aan het voorkomen ervan. Klachten die ontstaan bij lymfeoedeem:
• Zwelling (eventueel tijdelijk).
• Een zwaar, gespannen of moe gevoel.
• Functieverlies of bewegingsbeperking.
• Pijn en/of tintelingen.

In sommige gevallen kan lymfeoedeem ook heel plaatselijk voorkomen, bijvoorbeeld aan de bovenarm of boven het sleutelbeen. Lymfeoedeem boven het sleutelbeen komt meestal voor na bestraling. Kenmerkend is een zwelling die in de loop van de dag toeneemt. In de ochtend is de zwelling weg of minimaal.

Wat is lymfoedeem en hoe ontstaat het?
Lymfeoedeem is dus een abnormale ophoping van eiwitten en vocht in het lichaamsweefsel, als gevolg van een verstoord evenwicht tussen aan- en afvoer van vocht. De klachten die kunnen ontstaan bij lymfeoedeem zijn: zwelling, vermoeid en zwaar gevoel, pijn, beperkingen in de bewegingen en of beperkingen in het dagelijks functioneren, huidafwijkingen en infecties.
Door infecties kunnen lymfebanen beschadigd raken. Het evenwicht tussen aan- en afvoer kan daardoor alsnog verstoord raken. Probeer daarom wondjes en infecties te voorkomen.

Het is belangrijk om te blijven bewegen. De arm ontzien heeft geen gunstig effect; het kan schouderklachten veroorzaken en vermindert de "lymfepomp". Oefenen en zorgen voor normale lichaamsbeweging is juist goed. Het lymfevocht zal door de beweging van de spieren doorstromen in het lichaam en beter worden afgevoerd.

Adviezen
• Als je ligt of zit, leg dan je arm en hand wat hoger. Gebruik hiervoor een extra kussen.
• Laat geen bloeddruk meten, bloed afnemen of infuus aanleggen aan de arm van de geopereerde kant.

Voorkom wondjes en infecties aan de arm en hand
• Probeer wondjes te voorkomen, ontsmet eventuele wondjes uitgebreid met een desinfecterend middel en doe er een pleistertje op. Zorg dat je altijd jodium of sterilon in de buurt hebt.
• Draag handschoenen bij ruwe karweitjes (tuinieren, vuil huishoudelijk werk e.d.).
• Vet de huid regelmatig in om kloofjes en kapotte nagelriemen te voorkomen.
• Zorg voor schone nagels en handen.
• Laat je niet prikken in de arm van de geopereerde kant (bijvoorbeeld bloedprikken).
• Krab puistjes en insectenbeten niet open.
• Gebruik bij het ontharen een crème of een ladyshave (geen mesje).
• Wees voorzichtig met prikken, snijden en branden.
• Neem bij kneuzingen, verstuikingen of ontstekingen contact op met je arts.

Beweging
• Zoek een evenwicht tussen rust en inspanning.
• Probeer de arm niet teveel te ontzien; normaal bewegen en licht sporten is prima.
• Bewegen moet echter niet leiden tot vermoeidheid of pijn in de arm/schouder of zwelling van de hand of arm.

Vermijd extreme warmte en koude
• Pas op met heet douchen, baden, saunabezoek en langdurig zonnebaden.
• Gebruik geen kruiken, ‘kersenpit’, rode lamp of warme pakkingen op je arm of schouder.
• Span je bij warm weer niet overmatig in, las pauzes in en doe af en toe arm-/schouderoefeningen.

Vermijdt druk op de arm en schouder
• Laat geen bloeddruk meten aan de arm van de geopereerde kant.
• Draag een goed passende bh.
• Draag geen knellende kleding, sieraden of ‘mouwophouders’.
• Koop geen zware prothese, kies eventueel voor een lichtgewicht exemplaar of voor een zogenaamde plakprothese, die op de huid geplakt wordt en dus minder aan de schouder ‘hangt’ (deze prothese is niet geschikt wanneer je pas bestraald bent).

Vliegreizen
Tijdens vliegreizen hebben veel mensen wat dikkere handen of voeten vanwege het drukverschil; neem tijdens de reis wat beweging en doe ook af en toe je oefeningen. Draag bij lymfeoedeem een elastische kous.

Therapie

Manuele Lymfedrainage (ML-therapie)

Manuele Lymfedrainage
Bij lymfeoedeem bestaan diverse behandelingen, waaronder manuele lymfedrainage.

De behandeling van lymfeoedeem bestaat uit oedeemtherapie die de volgende onderdelen bevat:
• manuele lymfedrainage;
• oedeem- en fibrosegrepen;
• compressietherapie;
• bewegings- en ademhalingsoefeningen.
In een aantal gevallen zal de oedeemtherapeut daarnaast gebruik maken van een drukgolfapparaat of "pressotherapie of lymfpress", dat ALLEEN in combinatie met ML-en compressietherapie mag worden toegepast. Een behandeling duurt gemiddeld 45 minuten. De beste resultaten worden verkregen na een intensieve start van de behandeling. Dit betekent, dat de patiënt de therapeut in het begin drie- tot vijfmaal per week bezoekt. De duur van de totale behandeling is afhankelijk van een aantal factoren en verschilt per patiënt. Om de voortgang van de behandeling te kunnen bepalen, wordt de omvang van het oedeem regelmatig gemeten. Aan het einde van de behandelperiode wordt altijd een therapeutische elastische kous aangemeten om het verkregen resultaat te behouden. Dit aanmeten kan gebeuren door een bandagist, een huidtherapeut of een dermatoloog.

Bij de behandeling van een lymfeoedeempatiënt kan zogenaamde Complexe (gecombineerde) Ontstuwingstherapie worden toegepast. Dit omvat drie belangrijke pijlers, te weten:
1. manuele lymfdrainage;
2. specifieke oedeem- en fibrose(litteken)grepen;
3. ambulante compressietherapie.
De oedeemtherapeut werkt middels bovenstaande pijlers om oedeem te voorkomen, of in volume of hardheid/stijfheid te doen afnemen of verminderen .

Wat is manuele lymfdrainage?
Lymfebanen hebben eigen spiertjes die “pompend” werken. Door deze pompende werking wordt het lymfevocht als het ware vooruitgeduwd. Door kleine klepjes in de lymfebanen wordt voorkomen dat de lymfe terugstroomt.
Manuele lymfedrainage is een techniek waarbij de oedeemtherapeut probeert, door een zachte pompende beweging, de vochtopname door de lymfevaten te stimuleren en het functioneren van goede vaten te bevorderen. Met specifieke handgrepen wordt de eigen beweeglijkheid van het lymfevatensysteem geactiveerd en gestimuleerd, wat de afvoermogelijkheden van lymfe vergroot.

Oedeem- en fibrosegrepen
Oedeem- en fibrosegrepen zijn speciale handgrepen die de therapeut toepast bij bepaalde "stijfheid/hardheid" van het lymfoedeem. Door middel van oedeemgrepen kan lymfvocht door het weefsel heen worden geleid naar een plaats waar het gemakkelijker wordt opgenomen. Met fibrosegrepen kan verhard weefsel ("fibrose") soepeler worden gemaakt.

Bewegings- en ademhalingsoefeningen
De oedeemtherapeut leert je specifieke bewegings- en ademhalingsoefeningen aan, die de afvoer van lymfevocht bevorderen. Je kunt dit proces verder stimuleren door de oefeningen thuis zelf te doen. Beweging stimuleert namelijk de lymfevaten, waardoor overtollig vocht wordt afgevoerd. Voldoende bewegen is dus belangrijk, maar let er wel op dat je overbelasting van het lichaam voorkomt.

Ambulante compressietherapie
Deze therapie is een combinatie van zwachtelen en bewegen. Na elke manuele behandeling moet een compressieverband worden aangelegd om het terugstromen van het oedeem te voorkomen in het door de lymfdrainage soepel geworden weefsel.
Het is van groot belang dat je bewegingsoefeningen ook met het verband om blijft doen. Hierdoor wordt het behaalde resultaat vastgehouden en kan bij de volgende behandeling weer een stapje verder gekomen worden.
ML-therapie verbetert de lymfe-afvloed, compressietherapie zorgt ervoor dat de lymfeproductie wordt geremd.

Therapeutische Elastische Kous (TEK)
In een later stadium, wanneer de zwelling niet meer afneemt, wordt een therapeutische elastische kous aangemeten om het behaalde resultaat te behouden.
ML-therapie is een niet op zichzelf staande behandeling en wordt altijd in combinatie met andere behandelingen toegepast.

Wat doet een therapeutische elastische kous?
Bij lymfeoedeem is er een opeenhoping van vocht. Dit komt of omdat er teveel lymfevocht wordt geproduceerd, of doordat er te weinig vocht wordt afgevoerd. In beide gevallen zal er vochtophoping zijn.
De vochtproductie in de weefsels kan men remmen door de druk van buiten te verhogen. Dit kan gebeuren door bijvoorbeeld een verband of therapeutische elastische kousen te dragen.
De lymfeafvoer kan soms verbeterd worden door bepaalde technieken als lymfedrainage, ademhalingsoefeningen en dergelijke. Echter, drukverhoging door een TEK blijft ALTIJD nodig.
Bij de nabehandeling van lymfeoedeem maakt men gebruik van vlakbreikousen, omdat dit type kous een betere pasvorm en drukverdeling geeft dan een rondbreikous. Alle therapeutische elastische kousen dienen op de maat van het been of de arm vervaardigd te worden en iedere keer opnieuw aangemeten te worden om kleine omtrekveranderingen in de nieuwe kous te verwerken.
Voor de nabehandeling van lymfeoedeem zijn therapeutische elastische kousen onmisbaar. In principe moet deze behandeling levenslang worden voortgezet. Immers, lymfeoedeem is een chronische aandoening waarbij de therapeutische elastische kousen chronisch gebruikt moeten worden.

ML-therapeut (oedeemtherapeut)
De therapie wordt gegeven door een huidtherapeut of een fysiotherapeut gespecialiseerd in lymfeoedeembehandeling.

www.nvfl.nl
www.huidtherapie.nl 

Huidverzorging
Een belangrijk aandachtspunt van de ML-therapeut is de huidverzorging. De huid heeft immers een belangrijke barrièrefunctie en er moet gezorgd worden dat er enerzijds niet teveel bacteriën op de huid zitten, en anderzijds dat de huid in een goede conditie is.
Met name barstjes, kloven en droge huid zorgen dat de barrièrefunctie verminderd is. Door het lymfeoedeem zijn patiënten met (kans op) lymfeoedeem gevoeliger voor infecties, waardoor huidverzorging extra belangrijk is.